Homepage / Dil Bilgisi / Sözcüklerde Anlam Daralması ve Genişlemesi
Bağlaç Nedir? Fiilimsi Nedir? Edat Nedir? Fiil Nedir? Hece Nedir? İkileme Nedir? Sıfat Nedir? Sözcüklerde Anlam Daralması ve Genişlemesi Yansıma Sözcük Nedir? Zamir Nedir? Zarf Nedir? Zıt Anlamlı Kelimeler Nelerdir? Ses ve Harf Nedir? İsim Nedir? Cümlenin Ögeleri Anlatım Bozukluğu Nedir? Türkçe’de Paragraf Çeşitleri Nelerdir? Cümlede Anlam Yapılarına Göre Cümleler Nelerdir? Anlamına Göre Cümleler İmla Kuralları Nedir? Üslup Nedir? Dilbilgisi Nedir? Vindergood Alfabesi Urartu Alfabesi Ülkemizde Kullandığımız Alfabe Hangi Uygarlık Tarafından Bulunmuştur Zambiya Alfabesi Ukrayna Alfabesi Ukraynaca Alfabe Okunuşu Zebur Alfabesi Zibu Alfabesi Vefk Alfabesi Ütopya Alfabesi Yunanca Alfabe Okunuşu Zodyak Alfabesi Wakanda Alfabesi Vietnam Alfabesi Latin Alfabesine Son Şeklini Veren Uygarlık Şifreli Alfabe Yapma Pomakça Alfabesi Latin Alfabesi Olmasaydı Ne Olurdu? Pilot Alfabesi Melek Alfabesi Latin Alfabesine Geçişin Faydaları Şu An Kullandığımız Alfabe Sanskritçe Alfabe Pakistan Alfabesi Lehçe Alfabe Latin Alfabesi Olmayan Harfler Laz Alfabesi Sırp Alfabesi Selçuklu Alfabesi Norveç Alfabesi Nogay Alfabesi Latin Alfabesi Kaç Harftir? Latin Alfabesinin Özellikleri Maddeler Halinde Şaman Alfabesi Polonya Alfabesi Orhun Yazıtları Latin Alfabesi Lehçe Alfabesi Latin Alfabesi Ve Türk Alfabesi Arasındaki Fark Latin Alfabesini Kullanmayan Ülkeler Tayland Alfabesi Pinyin Alfabesi Pers Alfabesi Nato Alfabesi Latin Alfabesi Kullanan Ülkeler İçinde Latin Alfabesini Kaç Kişi Biliyor Latin Alfabesine Eklenen Harfler Şimti Alfabesi Romen Alfabesi Oğuz Alfabesi Nors Alfabesi Latin Alfabesi Kullanan Ülkeler Kiril Alfabesi Kullanan Türk Devletleri Japoncada Kaç Alfabe Var İtalyanca Alfabe İbrani Alfabesi Kullanan Ülkeler İbrani Alfabesi Kullanan Türk Boyu Göktürk Alfabesinde Kaç Harf Vardı? Latin Alfabesi Hangi Uygarlık Tarafından Bulunmuştur? Japonca Katakana Alfabe           İsrail Alfabesi Irk Bitig Alfabesi İbrani Alfabesi Kaç Harflidir? Göktürk Alfabesi Ne Zamana Kadar Kullanıldı? Latin Alfabesi Hangi Ülkelerde Kullanılır? Japonca Alfabe Öğren İşaret Dili Alfabesi İspanyol Alfabesi Hiragana Alfabesi Grek Alfabesi Kiril Alfabesi Hangi Ülkelerde Kullanılır? Japonca Hiragana Alfabe İspanyolca Alfabe Hint Alfabesi Göktürk Alfabesi Rakamlar Latin Alfabesi İle Yazılan Eserler Japon Alfabesi Işık Dili Alfabesi İbrani Büyü Alfabesi

Dil Bilgisi

Sözcüklerde Anlam Daralması ve Genişlemesi

Dil, canlı bir varlıktır. Dolayısıyla doğar, büyür, gelişir, değişir, ölür. Toplumsal yaşama ve yaşam standartlarına göre diller değişimlere uğrarlar. Bu değişim dilin hem ses yapısında hem de anlamda olabilir. Örneğin Türkçe dünyanın en eski dillerinden birisidir. Fakat bundan yüz yıl önce konuşulan, hatta on yıl önce konuşulan Türkçe ile günümüzdeki Türkçe birebir aynı değildir. Aradan bir süre geçtikten sonra bugün konuştuğumuz Türkçe de değişime uğrayacak gerek sözcüklerin söylenişinde gerekse anlamlarında çeşitlilikler meydana gelecektir.

Bugün bir kısım insanlar özellikle gençler arasında kullanılan konuşma ve yazışma dilinin çok bozuk olduğu yönünde şikayetlerde bulunuyorlar. Fakat bu, tamamen dilin doğasıyla alakalıdır. Temel yapısı taşları ve özü değişmediği sürece dilin kullanımı sürekli değişmektedir. Yine konuşma dili ile yazı dili farklıdır. Konuşma dili kişiye göre, kişinin dudak yapısına, gırtlak yapısına, bölgesine göre değişir. Ama yazı dili daha genel, daha kapsayıcıdır. Bu yüzden ülkemizin her ilinin, bölgesinin konuşma dilinde kendine göre farklılıkları vardır. Şive ve ağız özellikleri vardır. Fakat yazı dilimiz ortak, İstanbul Türkçesidir.

Dolayısıyla her ne kadar dili kullanırken seçici olmak, en naif haliyle, kelimeleri en güzel telaffuzuyla kullanmak gerekse de dilin değişimi kaçınılmazdır. Dildeki anlam değişmeleri; anlam iyileşmesi, anlam kötüleşmesi, anlam kayması, anlam aktarması, anlam daralması ve genişlemesi başlıklarıyla incelenir.

Sözcükte Anlam Daralması Nedir?

Anlam daralması bir sözcüğün anlamının zaman içinde bir bölümünü yitirmesidir. Yani genel bir anlamdan daha dar bir anlama düşmesidir. Gerek Türkçede gerekse dünyanın diğer dillerinde en sık karşılaşılan anlam değişmelerinden birisidir.

Örneğin, “Oğul-oğlan” sözcüğü başlangıçta hem erkek hem kız çocukları için kullanılan bir ifadedir. Fakat zamanla anlam daralmasına uğramış ve bugün sadece erkek çocuklar için kullanılır hale gelmiştir.

Geçmişte çok geniş bir anlam ifade ederek “meyve” sözcüğüyle anlamdaş olarak kullanılan “Yemiş”, günümüzde sadece tek bir meyve için kullanılır hale gelmiştir.

Geçmişte kayısı, şeftali, zerdali anlamlarını içeren “Erik” sözcüğü bugün sadece bir tek meyve türünü karşılar hale gelmiş, büyük bir anlam daralması yaşamıştır.

Eski Türkçe dönemlerinde “yabani hayvan” anlamında kullanılan “Geyik” sözcüğü günümüzde sadece tek bir hayvan için kullanılmaktadır.

Daha önceleri insanı da içine alacak şekilde kullanılmış olan “Hayvan” sözcüğü anlam daralmasına uğramıştı. Bugün insanlara hayvan demek bir hakaret sayılmaktadır ve “hayvan” sözcüğü sadece at, eşek, köpek, keçi gibi canlılar için kullanılır olmuştur.

“Tanrı” sözcüğü eski Türkçede “gök, mavi, gökyüzü, tanrı” gibi anlamlara gelirken Türklerin İslamiyet’i kabulü ile beraber sadece “Yaradan, Allah” anlamını korumuştur.

“Davar” sözcüğü geçmişte mal, mülk, eşya anlamında kullanılmıştır. Eski metinlerde Yörüklerin sahip olduğu bütün varlıklar “davar” olarak adlandırılmaktadır. Fakat bugün bu sözcük sadece koyun, keçi için kullanılmakta, hatta Toroslarda sadece keçi için kullanılmaktadır.

Sözcükte Anlam Genişlemesi Nedir?

Anlam genişlemesi bir varlığın bir türünü, bir bölümünü, dar bir kullanım alanını ifade eden sözcüklerin zamanla o varlıkların genelini, bir türünü, geniş bir kullanım alanını ifade eder duruma gelmesidir. Sözcüğün dar anlamdan geniş anlama geçmesidir. Dilin değişen ve canlı bir varlık olmasından kaynaklanan anlam genişlemesi, toplumsal yaşama ve gelişmelere göre değişir. Tüm dünya dillerinde olduğu gibi Türkçede de en sık karşılaşılan anlam değişmelerinden birisidir.

Eskiden yalnızca güreş müsabakaları sonunda kazanana verilen hediyeyi ifade eden “Ödül” kelimesi bugün bütün spor dallarında katılımcılara, kazananlara verilen mükafatları ifade eder olmuştur.

Eskiden daha çok atlı arabalar için kullanılan bir ifadeyken “Araba” sözcüğü günümüzde hemen bütün motorlu taşıtları karşılar hale gelmiştir.

“Şeytan” sözcüğü Tanrı’nın cennetten kovduğu İblis’in adıdır. Fakat günümüzde mecaz anlam kazanarak kurnaz, kötü anlamlarını kazanmış, bu tarz davranışları sergileyen ya da sevilmeyen kişilere karşı kullanılan bir sözcük haline gelmiştir. Yine benzer şekilde “nemrut” bir Sümer kralı iken günümüzde mecazi bir anlama bürünmüş, suratsız, acımasız, sert anlamları kazanarak sevilmeyen, hoşlanılmayan kişiler için kullanılır hale gelmiştir.

“Aşı” sözcüğü bitkilerle alakalı bir terimdir. Harap bir bitkiye uygun aşı yapılarak meyvesi yenebilir bir ağaç haline getirmeyi ifade ederken bugün anlam genişlemesine uğramış, tıpta çok yaygın kullanılan, kolera aşısı, grip aşısı, çiçek aşısı, kızamık aşısı gibi şekillerde kullanılmaya başlamıştır.

Benzer şekilde “Yurt” sözcüğü eski Türkçede büyük çadır anlamında kullanılır iken bugün büyük bir değişime uğramış, “vatan” sözcüğüyle eş anlamlı kullanım kazanmıştır.

Kimi sözcükler eski anlamları yanında yeni anlamlar da kazanır. Bu da bir anlam genişlemesidir. Örneğin; “kol” bir organ iken eğitimde, tıpta ve başka alanlarda bir organ olma dışında “bölüm” anlamı kazanmıştır. Yine “dal” ağacın uzantısı anlamındayken aynı zamanda “bölüm, kısım” anlamları da kazanmıştır.

“Yüz” sözcüğünün ilk anlamı “surat”tır. Fakat zamanla suyun yüzeyi, binanın ön cephesi, yorganı kaplayan kılıf (yorgan yüzü) gibi anlamlar kazanmış, büyük bir anlam genişlemesine uğramıştır.

“Mareşal” Fransızca kökenli bir sözcük olup önceleri “seyis, at bakıcısı, nalbant” gibi anlamlara gelirken zaman içinde, başka dillerde “ordudaki en üst rütbe” anlamına gelmiş, dilimizde de bu şekilde kullanılmaya başlanmıştır.

“Acı” sözcüğü “tatlı olmayan” anlamındayken zamanla “ıstırap” anlamında, “koyu yeşil biber” anlamında da kullanılır olmuştur. Dolayısıyla büyük bir anlam genişlemesine uğrayarak daha farklı anlamlar kazanmıştır.

“Konak”, konmak fiilinde türetilmiştir. Gramer olarak “konma yeri” anlamına gelmesi gerekir. Fakat konak, “iki konak arasındaki uzaklık, yol kenarlarına gelip geçen yolcuların geceleyin kalmaları için yapılan yer, şehirlerdeki, kentlerdeki büyük gösterişli ev” anlamları kazanmıştır.

Yine “Yıldız” da önce “gök cismi” anlamında kullanılan bir sözcükken zamanla mesleğinde başarılı, tanınan, sevilen, herkesçe beğenilen sanatçılar, sporcular için kullanılır olmuştur. Futbol yıldızı, pop yıldızı vb.

 

Facebook üzerinden bu sayfaya yorum yap!

YORUM GÖNDER

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*